بازار سرمایه محیطی پویا، پرنوسان و درعینحال سرشار از فرصت است. بسیاری از افراد علاقهمندند از رشد شرکتها و صنایع گوناگون در بورس بهرهمند شوند، اما تحلیل دادههای اقتصادی، پیگیری اخبار، شناخت صنایع و مدیریت ریسک کار سادهای نیست. در چنین شرایطی، سبدگردانی در بورس راهی هوشمندانه و مطمئن برای ورود به بازار سرمایه بهشمار میآید. در این روش، سرمایهگذار با عقد قرارداد رسمی، مدیریت دارایی خود را به متخصصان دارای مجوز از سازمان بورس میسپارد تا آنها براساس دانش و تحلیل حرفهای، پرتفوی اختصاصی و متناسب با اهداف او طراحی و اداره کنند. سبدگردانی فقط برای افراد پرمشغله نیست؛ برای هر کسی که میخواهد تصمیمهای سرمایهگذاری خود را بر پایه تحلیل درست بگیرد، گزینهای موثر و قابل اعتماد است.
سبدگردانی در بورس چیست و چه کاربردی دارد؟
تعریف سبدگردانی به زبان ساده
در سبدگردانی، مدیریت داراییها با سبدگردان است؛ اما مالکیت داراییها همواره متعلق به سرمایهگذار باقی میماند. به بیان سادهتر، سبدگردان فقط نقش «مدیر حرفهای» را دارد و تمامی خریدوفروشها را از طرف سرمایهگذار و در چارچوب قرارداد رسمی انجام میدهد. داراییهای خریداریشده (اعم از سهام، صندوقها، اوراق و…) بهنام شخص سرمایهگذار در سامانههای رسمی ثبت میشوند و سبدگردان تنها با مجوز او مجاز به انجام معاملات است. به این ترتیب، امنیت مالکیت سرمایهگذار کاملاً حفظ میشود و حتی در صورت بروز مشکل برای نهاد سبدگردان، داراییها تحت مالکیت و اختیار مشتری باقی خواهند ماند.
برای اطلاعات بیشتر مقاله سبدگردانی اختصاصی چیست؟ را مطالعه نمایید.
تفاوت سبدگردانی با صندوق سرمایه گذاری
در صندوقهای سرمایهگذاری، دارایی همه سرمایهگذاران در یک پرتفوی مشترک قرار دارد و مدیریت آن برای همه یکسان است. در حالیکه در سبدگردانی، پرتفوی هر شخص منحصربهفرد است. بهعبارت دیگر، اگر صندوق سرمایهگذاری را به «خودروی عمومی» تشبیه کنیم که مسیر مشخصی دارد، سبدگردانی شبیه به «خودروی شخصی با راننده حرفهای» است که مسیر را فقط برای شما تنظیم میکند. همین ویژگی سبب شده سبدگردانی انعطافپذیرتر و متناسبتر با اهداف فردی باشد؛ هرچند به حداقل سرمایهی بالاتری (معمولاً از ۵۰۰ میلیون تومان به بالا) نیاز دارد.
مزایای سبدگردانی در بورس برای سرمایهگذاران
1. مدیریت حرفهای و تصمیمگیری علمی
نهاد های مالی که فعالیت سبدگردانی انجام میدهند، از تیمهای تحلیلی متخصص تشکیل شدهاند که بازار را بهصورت مداوم رصد میکنند. این تیمها از روشهای تحلیلی مانند تحلیل بنیادی، تحلیل تکنیکال، بررسی گزارشهای مالی شرکتها و دادههای کلان اقتصادی برای تصمیمگیری استفاده میکنند. به همین دلیل، پرتفوی تحت سبدگردانی بر پایهی منطق تحلیلی و اقتصادی و نه احساس و هیجان بازار شکل میگیرد.
2. کاهش ریسک از طریق تنوع بخشی و پایش مداوم
یکی از اصول اصلی سبدگردانی، تنوعبخشی به پرتفوی است. بهجای تمرکز بر یک صنعت یا سهم، سبدگردان داراییها را میان چند گروه (مثلاً پتروشیمی، فلزات، بانکها و سیمان) توزیع میکند تا در صورت افت یک بخش، سایر بخشها زیان را جبران کنند. همچنین سبدگردان در طول دورهی قرارداد، بازار را پایش کرده و با تغییر شرایط بازار، ترکیب سبد را اصلاح میکند.
3. صرفهجویی در زمان و کاهش خطای انسانی
برای بسیاری از سرمایهگذاران، بزرگترین چالش، نداشتن وقت برای رصد بازار است. سبدگردان با در اختیار داشتن تیم تخصصی، تحلیلگر و سامانههای حرفهای، این مسئولیت را برعهده میگیرد. بهاینترتیب، سرمایهگذار بدون نیاز به دخالت مستقیم، از فرصتهای سودآور بازار استفاده میکند.
4. شفافیت عملکرد و گزارشدهی دقیق
تمام معاملات و نحوه عملکرد در سبدگردانی بهصورت شفاف و قانونی انجام میشود. سرمایهگذار از طریق سامانه مخصوص میتواند در هر زمان ترکیب داراییها، ارزش روز پرتفوی و میزان بازده خود را مشاهده کند. همچنین گزارشهای ماهانه و فصلی عملکرد به او ارائه میشود.
5. همسویی منافع سبدگردان و سرمایهگذار
کارمزد سبدگردان معمولاً شامل دو بخش است:
- کارمزد ثابت: مبلغی است که سرمایهگذار به سبدگردان پرداخت میکند تا داراییهایش بهصورت حرفهای و مداوم مدیریت شود. این کارمزد معمولاً درصدی از کل ارزش دارایی تحت مدیریت است (مثلاً یک درصد در سال) و صرفنظر از سود یا زیان پرتفوی، پرداخت میشود. هدف آن جبران هزینههای مدیریت، تحلیل و پیگیری مداوم عملکرد سبد سرمایهگذاری است. علاوه بر کارمزد مدیریت که معمولاً بهصورت درصدی از ارزش پرتفوی دریافت میشود، در سبدگردانی چند هزینه دیگر هم وجود دارد که معمولاً بهصورت مجزا محاسبه میشوند:
- هزینه نرمافزار و زیرساخت سبدگردانی: برای دسترسی سرمایهگذار به سامانه گزارشدهی، مشاهده لحظهای پرتفوی و خدمات تحلیلی دریافت میشود.
- کارمزد امین سبد: نهاد ناظر مستقلی است که بر عملکرد سبدگردان نظارت میکند تا اطمینان حاصل شود معاملات و تصمیمها در چارچوب قرارداد و منافع سرمایهگذار انجام میشود.
- کارمزد سپردهگذاری: مربوط به شرکت سپردهگذاری مرکزی است که مالکیت داراییها را بهصورت رسمی ثبت و نگهداری میکند.
در مجموع، این هزینهها برای شفافیت، امنیت و مدیریت حرفهای داراییها دریافت میشوند و معمولاً در قرارداد سبدگردانی بهصورت دقیق قید میگردند.
- کارمزد متغیر یا عملکردی: این کارمزد تنها در صورت تحقق بازده بالاتر از حد مشخص پرداخت میشود. به این ترتیب، منافع سبدگردان مستقیماً با سود سرمایهگذار گره میخورد؛ یعنی هرچه بازده بیشتر باشد، سبدگردان نیز منتفعتر میشود. برای مثال در قراردادهای سبدگردانی، کارمزد متغیر معمولاً بهصورت پلکانی و بر اساس میزان بازدهی سبد تعیین میشود. بهاینترتیب، هرچه عملکرد سبد بهتر باشد، سهم سبدگردان نیز افزایش مییابد. برای نمونه:
- تا 20 درصد بازدهی سالانه، کارمزد متغیر ندارد (فقط کارمزد ثابت دریافت میشود)
- بیش از 20 درصد بازدهی، سبدگردان 20 درصد از مازاد سود نسبت به 20 درصد را بهعنوان کارمزد متغیر دریافت میکند. این ساختار باعث میشود منافع سبدگردان و سرمایهگذار همراستا باشد؛ زیرا سبدگردان تنها در صورت کسب بازدهی بالاتر برای مشتری، پاداش بیشتری دریافت میکند.
فرایند گامبهگام سبدگردانی در بورس
1. انتخاب شرکت سبدگردان و عقد قرارداد
در گام نخست، سرمایهگذار باید شرکت سبدگردان دارای مجوز از سازمان بورس را انتخاب کند. فهرست رسمی این شرکتها در سایت سازمان بورس و اوراق بهادار به آدرس cfi.seo.ir/fa موجود است. پس از انتخاب، قراردادی میان طرفین منعقد میشود که شامل موارد زیر است:
- مبلغ سرمایه تحت مدیریت
- مدتزمان قرارداد (معمولاً یکساله)
- حدود ریسکپذیری و اهداف سرمایهگذاری
- نرخ و شیوه محاسبه کارمزد
- نحوه گزارشدهی و تعهدات طرفین
2. تحلیل شخصیت مالی و طراحی پرتفوی
سبدگردان با بررسی پرسشنامهی ریسکسنجی، سطح ریسکپذیری سرمایهگذار را مشخص میکند. (محافظهکار، میانهرو یا جسور) سپس با استفاده از مدلهای مالی و تحلیلی، ترکیب مناسب داراییها را طراحی میکند. برای نمونه، در پرتفوی یک سرمایهگذار ریسکگریز ممکن است ۶۰ درصد اوراق درآمد ثابت، ۳۰ درصد سهام و ۱۰ درصد طلا در نظر گرفته شود.
3. ایجاد کد prx
پس از امضای قرارداد سبدگردانی و تعیین سطح ریسک پذیری، برای هر سرمایهگذار یک کد prx اختصاصی نزد کارگزار ایجاد میشود. تمام خرید و فروشها، واریز و برداشتها و نکهداری داراییها فقط ار همین کد انجام میگیرد به این ترتیب دارایی ها به نام خود سرمایه گذار ثبت میشود با داراییهای دیگران ترکیب نمیشود و امکان گزارشگیری شفاف از عملکر پرتفوی در هر زمان فراهم است.
4. اجرای معاملات و مدیریت روزانه
پس از تأیید سرمایهگذار و عقد قرارداد، سبدگردان شروع به فعالیت میکند. معاملات به نام شخص سرمایهگذار انجام میشوند؛ بهطوری که مالکیت سهام همچنان متعلق به اوست و سبدگردان صرفاً مدیر دارایی محسوب میشود.
5. پایش و بازنگری مستمر
بازار همواره در حال تغییر است. سبدگردان با بررسی شرایط اقتصادی، گزارش شرکتها و متغیرهای کلان، ترکیب سبد را اصلاح میکند تا ترکیب بازده و ریسک در تعادل بماند. در مواقعی که بازار نزولی است، ممکن است سهم اوراق درآمد ثابت افزایش یابد و در دوران رونق، سهم سهام بیشتر شود.
6. گزارشدهی و ارزیابی عملکرد
در پایان هر دوره(ماهانه یا فصلی)، گزارش عملکرد شامل ارزش روز پرتفوی، بازده تحققیافته و مقایسه با شاخص بورس به سرمایهگذار ارائه میشود. در ادامه، عملکرد یکی از سبدهای سرمایهگذاری مشتریان شرکت مشاور سرمایهگذاری خط ارزش بهعنوان نمونه آورده شده است.
چگونه بهترین شرکت سبدگردانی را انتخاب کنیم؟
معیارهای انتخاب سبدگردان حرفهای
- مجوز رسمی از سازمان بورس: اولین شرط قانونی فعالیت هر نهاد مالی که فعالیت سبدگردانی انجام میدهد.
- سابقه عملکرد: بررسی بازده سالهای گذشته و مقایسه با شاخص کل میتواند معیار مناسبی برای بررسی عملکرد باشد.
- حجم دارایی تحت مدیریت (AUM): شرکتهایی با دارایی تحت مدیریت بزرگتر، معمولاً ساختار حرفهایتر و تیم تحلیلی قویتری دارند.
- شفافیت در کارمزد: باید بدانید کارمزد ثابت و متغیر هر کدام چگونه محاسبه میشوند.
- دسترسی و پشتیبانی: ارائه گزارشهای دورهای از عملکرد سبد تحت مدیریت و پشتیبانی قوی، مزایای مهمی است که باید در نظر داشت.
- گزارشهای تحلیلی و کیفیت ارتباط با مشتری: سبدگردان حرفهای، گزارشهای دقیق و قابلفهم ارائه میدهد.
ریسکها و نکات مهم در سبدگردانی
ریسکهای احتمالی
هرچند سبدگردانی با هدف کاهش ریسک انجام میشود، اما حذف کامل ریسک در بازار سرمایه ممکن نیست. مهمترین ریسکها عبارتاند از:
- ریسک بازار زمانی رخ میدهد که شاخص بورس یا شرایط کلی اقتصاد کشور دچار نوسان شود.
- ریسک سیاستگذاری زمانی ایجاد میشود که دولت یا نهادهای تصمیمگیر، مقررات، نرخ بهره یا نرخ ارز را تغییر دهند.
- ریسک عملکردی زمانی بروز میکند که مدیر سبد در تحلیل یا تصمیمگیری سرمایهگذاری دچار خطا شود.
بااینحال، نظارت سازمان بورس و وجود قرارداد شفاف، ریسکهای حقوقی را تا حد زیادی کاهش میدهد.
نکات مهم پیش از شروع سبدگردانی
- هدف سرمایهگذاری و افق زمانی خود را مشخص کنید.
- سطح ریسکپذیری خود را صادقانه بیان کنید.
- فقط با شرکتهای دارای مجوز قرارداد ببندید.
- قرارداد و کارمزد را بهدقت بخوانید.
- از سبدگردان بخواهید روش تصمیمگیری و مدل تحلیلی خود را برایتان توضیح دهد.
بهطور مثال، شرکت مشاور سرمایهگذاری خط ارزش خدمات متنوعی در حوزه سبدگردانی ارائه میدهد و دارای محصولات متنوعی به شرح زیر است:
- سبد سرمایهگذاری مبتنی بر طلا
- سبد پوشش ریسک
- سبد مختلط
- سبد ترکیبی طلا و اوراق
- سبد سهامی
- سبد ترکیبی
آیا سبدگردانی گزینهی مناسبی برای شماست؟
اگر بهدنبال حضور حرفهای در بازار سرمایه هستید ولی زمان یا تخصص کافی برای تحلیل بازار ندارید، سبدگردانی در بورس انتخابی کارآمد است. این روش امکان بهرهگیری از دانش و تجربه تحلیلگران حرفهای را فراهم کرده و درعینحال مالکیت داراییها را برای شما حفظ میکند. بازدهی پایدار، مدیریت علمی و شفافیت عملکرد سه پایه اصلی موفقیت در این روش هستند.
سوالات متداول سبدگردانی در بورس
1. تفاوت سبدگردانی با سرمایهگذاری فردی چیست؟
در سرمایهگذاری فردی، خود شخص باید دارایی را انتخاب و معامله کند و مسئول تمام تصمیمهاست؛ اما در سبدگردانی، متخصصان دارای مجوز از سازمان بورس این کار را بر اساس تحلیل حرفهای انجام میدهند و سرمایهگذار فقط اهداف کلی خود را مشخص میکند.
2. آیا در سبدگردانی مالکیت سهام از دست من خارج میشود؟
خیر، مالکیت تمام داراییها به نام شخص سرمایهگذار ثبت میشود. سبدگردان فقط مدیر دارایی است و اجازه برداشت یا انتقال پول را ندارد.
3. حداقل سرمایه لازم برای شروع سبدگردانی چقدر است؟
نهادهای مالی که فعالیت سبدگردانی انجام میدهند، معمولا حداقل مبلغ لازم برای آغاز سبدگردانی را ۱۰ میلیارد ریال (معادل یک میلیارد تومان) تعیین میکنند. در شرکت مشاور سرمایهگذاری خط ارزش، امکان آغاز سبدگردانی از ۵۰۰ میلیون تومان به بالا فراهم است تا سرمایهگذاران با مبالغ متوسط نیز بتوانند از خدمات حرفهای مدیریت پرتفوی بهرهمند شوند.
