بازار سرمایه زمانی کارآمدتر عمل میکند که خرید و فروش داراییها با سرعت، شفافیت و هزینه معاملاتی پایین انجام شود. اما در عمل، همه سهمها و صندوقها همیشه خریدار و فروشنده کافی ندارند. گاهی یک نماد با صف خرید یا صف فروش سنگین مواجه میشود، گاهی فاصله قیمت پیشنهادی خریداران و فروشندگان زیاد است و گاهی سرمایهگذار برای فروش دارایی خود باید مدت زیادی منتظر بماند. در چنین شرایطی، مفهوم «بازارگردانی در بورس» اهمیت پیدا میکند.
بازارگردانی در بورس به مجموعه اقداماتی گفته میشود که با هدف افزایش نقدشوندگی، کاهش فاصله قیمت خرید و فروش، کنترل نوسانات غیرعادی و کمک به روانتر شدن معاملات انجام میشود. بازارگردان با ثبت سفارشهای خرید و فروش در سامانه معاملات، تلاش میکند تعادل نسبی میان عرضه و تقاضا برقرار شود و سرمایهگذاران بتوانند راحتتر وارد یک سهم یا صندوق شوند یا از آن خارج شوند.
در این مقاله بررسی میکنیم بازارگردانی در بورس چیست، بازارگردان چه وظایفی دارد، چگونه بر نقدشوندگی و قیمت سهام اثر میگذارد و تفاوت بازارگردانی سهام با بازارگردانی صندوقهای ETF چیست.
بازارگردانی در بورس چیست؟
بازارگردانی یکی از سازوکارهای مهم برای بهبود کیفیت معاملات در بازار سرمایه است. در بازارهایی که عمق معاملاتی کافی ندارند، ممکن است با کوچکترین تغییر در عرضه یا تقاضا، قیمتها دچار نوسان شدید شوند یا صفهای طولانی خرید و فروش شکل بگیرد. بازارگردان با حضور فعال در سمت خرید و فروش، تلاش میکند این مشکل را کاهش دهد.
به زبان ساده، بازارگردانی یعنی یک نهاد مشخص متعهد میشود در چارچوب ضوابط تعیینشده، سفارشهای خرید و فروش روی یک نماد ثبت کند تا معاملات آن نماد روانتر و نقدشوندهتر شود.
تعریف ساده عملیات بازارگردانی در بورس
عملیات بازارگردانی در بورس یعنی بازارگردان همزمان یا در بازههای مشخص، سفارش خرید و فروش در تابلو معاملات قرار میدهد. هدف اصلی این کار، ایجاد امکان معامله برای سرمایهگذاران است؛ یعنی اگر فردی قصد فروش سهم یا واحد صندوق را دارد، خریدار بالقوهای در بازار وجود داشته باشد و اگر فردی قصد خرید دارد، عرضه مناسبی در سمت فروش دیده شود.
البته بازارگردان قرار نیست همیشه مانع افت یا رشد قیمت شود. وظیفه اصلی او «تضمین سود» یا «حمایت دائمی از قیمت» نیست، بلکه کمک به نقدشوندگی و کاهش اختلال در معاملات است.
بازارگردان چه کسی است؟
بازارگردان شخص حقوقی یا کارگزار/معاملهگری است که با دریافت مجوز لازم و پذیرش تعهدات مشخص، عملیات بازارگردانی در بورس یک ورقه بهادار را انجام میدهد. شرایط انتخاب بازارگردان و میزان تعهدات او به نوع بازار، نماد و مقررات مربوط بستگی دارد.
بازارگردان برای انجام فعالیت خود، معمولاً باید منابع کافی در اختیار داشته باشد تا بتواند در سمت خرید و فروش سفارشگذاری کند. در برخی نمادها، تعهدات بازارگردان از قبل تعیین میشود؛ برای مثال ممکن است حداقل سفارش انباشته، دامنه مظنه و حداقل حجم معاملات روزانه برای او مشخص شده باشد.
بازارگردان چه وظایفی دارد؟
بازارگردان چند وظیفه کلیدی دارد که همگی به بهبود کیفیت معاملات کمک میکنند. این وظایف بهویژه در نمادهایی اهمیت دارد که حجم معاملات پایینی دارند یا در شرایط هیجانی بازار، سریعاً با صف خرید و فروش مواجه میشوند.
ثبت سفارش خرید و فروش
مهمترین وظیفه بازارگردان، ثبت سفارش خرید و فروش در تابلو معاملات است. بازارگردان باید در چارچوب تعهدات خود، سفارشهایی در سمت تقاضا و عرضه قرار دهد تا امکان معامله برای سایر فعالان بازار فراهم شود.
برای مثال، اگر یک سهم فروشنده زیادی داشته باشد اما خریدار کافی در بازار نباشد، بازارگردان میتواند با ثبت سفارش خرید به افزایش نقدشوندگی کمک کند. در مقابل، اگر تقاضا بالا باشد اما عرضه کافی وجود نداشته باشد، بازارگردان میتواند با عرضه بخشی از دارایی خود، از ایجاد صفهای سنگین خرید جلوگیری کند.
کمک به کاهش فاصله قیمت خرید و فروش
یکی از شاخصهای مهم کیفیت معاملات، فاصله میان بهترین قیمت خرید و بهترین قیمت فروش است. هرچه این فاصله کمتر باشد، معامله برای سرمایهگذار کمهزینهتر و روانتر انجام میشود.
برای مثال، اگر بهترین سفارش خرید یک سهم ۱,۰۰۰ تومان و بهترین سفارش فروش ۱,۰۵۰ تومان باشد، فاصله قیمت خرید و فروش زیاد است. این فاصله باعث میشود سرمایهگذار برای ورود یا خروج از سهم، هزینه پنهان بیشتری پرداخت کند. بازارگردان با ثبت سفارش در قیمتهای نزدیکتر، میتواند این فاصله را کاهش دهد.
تأمین نقدشوندگی در شرایط کممعامله
برخی سهمها یا صندوقها بهصورت طبیعی حجم معاملات بالایی ندارند. در این نمادها ممکن است سرمایهگذار برای فروش دارایی خود با مشکل مواجه شود. بازارگردان با حضور در سمت خرید، امکان خروج سرمایهگذار را تسهیل میکند.
البته میزان اثرگذاری بازارگردان به منابع مالی، شرایط بازار، تعهدات تعیینشده و عمق کلی معاملات بستگی دارد. در بازارهای بسیار پرهیجان یا نمادهای کمعمق، بازارگردان بهتنهایی نمیتواند تمام فشار عرضه یا تقاضا را خنثی کند.
چرا بازارگردانی برای بازار سرمایه مهم است؟
بازارگردانی در بورس یکی از ابزارهای مهم برای افزایش کارایی بازار است. هرچه معاملات یک نماد روانتر، عمیقتر و کمهزینهتر باشد، اعتماد سرمایهگذاران به آن نماد بیشتر میشود.
افزایش نقدشوندگی
نقدشوندگی یعنی سرمایهگذار بتواند دارایی خود را در زمان مناسب و با کمترین اختلاف نسبت به قیمت منصفانه خرید یا فروش کند. بازارگردانی با افزایش سفارشهای قابل معامله، به بهبود نقدشوندگی کمک میکند.
برای سرمایهگذار خرد، نقدشوندگی اهمیت زیادی دارد. حتی اگر یک سهم از نظر بنیادی ارزنده باشد، اما امکان فروش سریع و منصفانه آن وجود نداشته باشد، ریسک سرمایهگذاری در آن افزایش پیدا میکند.
کاهش صفهای سنگین خرید و فروش
در بورس ایران، به دلیل وجود دامنه نوسان، گاهی فشار عرضه یا تقاضا به شکل صف خرید و صف فروش ظاهر میشود. صف فروش زمانی شکل میگیرد که فروشندگان زیادی حاضر به فروش در پایینترین قیمت مجاز روزانه باشند، اما خریدار کافی وجود نداشته باشد. صف خرید نیز زمانی ایجاد میشود که تقاضا زیاد است، اما عرضه کافی در بالاترین قیمت مجاز روزانه وجود ندارد.
بازارگردان میتواند با عرضه در صف خرید یا خرید در صف فروش، تا حدی از سنگین شدن صفها جلوگیری کند. البته این نقش به معنای از بین بردن کامل صفها نیست؛ بلکه هدف، کاهش شدت عدم تعادل در عرضه و تقاضاست.
کمک به ثبات معاملات
بازارگردانی در بورس میتواند از نوسانات شدید و هیجانی جلوگیری کند. زمانی که بازارگردان در تابلو حضور فعال دارد، رفتار قیمت معمولاً متعادلتر میشود و معاملات با شوکهای ناگهانی کمتری روبهرو میشوند.
با این حال، باید توجه داشت که ثبات معاملاتی با ثابت نگه داشتن قیمت تفاوت دارد. بازارگردان قرار نیست قیمت سهم را در یک محدوده مشخص قفل کند؛ بلکه تلاش میکند روند معاملات منظمتر و قابلاتکاتر باشد.
بازارگردانی چگونه بر قیمت سهام اثر میگذارد؟
بازارگردانی میتواند بهصورت غیرمستقیم بر رفتار قیمت اثر بگذارد. این اثر بیشتر از مسیر عرضه و تقاضا، کاهش شکاف قیمتی و کنترل هیجان معاملاتی ایجاد میشود.
اثر بر عرضه و تقاضا
بازارگردان با ورود به سمت خرید یا فروش، بخشی از عدم تعادل عرضه و تقاضا را کاهش میدهد. اگر عرضه در بازار زیاد باشد، خرید بازارگردان میتواند فشار فروش را تا حدی جذب کند. اگر تقاضا زیاد باشد، فروش بازارگردان میتواند از قفل شدن معاملات در صف خرید جلوگیری کند.
این موضوع به روانتر شدن معاملات کمک میکند، اما الزاماً به معنای تغییر روند اصلی قیمت نیست. اگر عوامل بنیادی، اخبار مهم یا شرایط کلان بازار به زیان یک سهم باشد، بازارگردان نمیتواند بهتنهایی مسیر قیمت را تغییر دهد.
اثر بر نوسانات هیجانی
در شرایط هیجانی، سرمایهگذاران ممکن است بدون تحلیل کافی، اقدام به خرید یا فروش سنگین کنند. این رفتار میتواند باعث ایجاد نوسانات شدید کوتاهمدت شود. بازارگردانی در بورس با ثبت سفارشهای متعادل، میتواند تا حدی از شدت این نوسانات بکاهد.
برای مثال، اگر یک خبر منفی باعث افزایش ناگهانی فروشندگان شود، حضور بازارگردان در سمت خرید میتواند مانع از خشک شدن کامل تقاضا شود. در مقابل، اگر تقاضای هیجانی باعث تشکیل صف خرید شود، عرضه بازارگردان میتواند معاملات را روانتر کند.
تفاوت حمایت قیمتی با بازارگردانی واقعی
یکی از اشتباهات رایج میان سرمایهگذاران این است که بازارگردانی را با حمایت قیمتی اشتباه میگیرند. حمایت قیمتی معمولاً به معنای تلاش برای جلوگیری از کاهش قیمت در یک سطح مشخص است، اما بازارگردانی واقعی با هدف بهبود نقدشوندگی و کیفیت معاملات انجام میشود.
بازارگردان ممکن است در روزهای منفی خریدار باشد و در روزهای مثبت فروشنده، اما هدف اصلی او حفظ تعادل معاملاتی است، نه تضمین بازدهی برای سهامداران. بنابراین وجود بازارگردان به این معنا نیست که قیمت سهم افت نمیکند یا سرمایهگذار حتماً سود خواهد کرد.
بازارگردانی در سهام و صندوقهای ETF چه تفاوتی دارد؟
بازارگردانی هم در سهام شرکتها و هم در صندوقهای قابل معامله یا ETF انجام میشود، اما هدف و معیارهای ارزیابی آن در این دو گروه تا حدی متفاوت است.
بازارگردانی سهام
در سهام، بازارگردانی تلاش میکند نقدشوندگی سهم را افزایش دهد و فاصله میان بهترین قیمت خرید و فروش را کاهش دهد. در اینجا قیمت سهم تحت تأثیر عوامل متعددی قرار دارد؛ از جمله وضعیت بنیادی شرکت، سودآوری، اخبار صنعت، شرایط بازار و انتظارات سرمایهگذاران.
بنابراین بازارگردان سهام بیشتر روی کیفیت معاملات تمرکز دارد و نمیتواند ارزش ذاتی یا مسیر بلندمدت قیمت را تعیین کند.
بازارگردانی صندوقهای قابل معامله
در صندوقهای ETF مانند صندوق درامد ثابت، بازارگردانی اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا واحدهای صندوق در بورس معامله میشوند و قیمت بازار آنها ممکن است با ارزش خالص داراییها یا NAV فاصله بگیرد.
بازارگردان صندوق قابل معامله تلاش میکند فاصله قیمت معاملاتی صندوق با NAV آن بیش از حد زیاد نشود. اگر قیمت صندوق خیلی بالاتر از NAV معامله شود، ممکن است بازارگردان با افزایش عرضه به کاهش این فاصله کمک کند. اگر قیمت صندوق پایینتر از NAV باشد، خرید بازارگردان میتواند به نزدیکتر شدن قیمت بازار به ارزش داراییهای صندوق کمک کند.
نقش بازارگردان در اختلاف قیمت و NAV
در صندوقهای ETF، یکی از معیارهای مهم برای سرمایهگذاران، اختلاف قیمت تابلو با NAV است. هرچه این اختلاف کمتر باشد، معامله صندوق منصفانهتر انجام میشود.
برای مثال، اگر NAV یک صندوق ۱۰,۰۰۰ تومان باشد اما واحدهای آن در بازار ۱۰,۵۰۰ تومان معامله شود، صندوق با حباب مثبت نسبت به NAV معامله میشود. در مقابل، اگر قیمت بازار ۹,۷۰۰ تومان باشد، صندوق پایینتر از NAV معامله میشود. بازارگردان با سفارشگذاری فعال میتواند به کاهش این فاصله کمک کند.
البته در شرایط هیجانی یا زمانی که داراییهای صندوق با نوسان شدید مواجه هستند، ممکن است فاصله قیمت و NAV برای مدتی افزایش پیدا کند.
اصطلاحات مهم در بازارگردانی
برای درک بهتر عملکرد بازارگردان، آشنایی با چند اصطلاح مهم ضروری است.
دامنه مظنه
دامنه مظنه به فاصله مجاز میان قیمت سفارش خرید و قیمت سفارش فروش بازارگردان گفته میشود. هرچه دامنه مظنه کمتر باشد، فاصله میان بهترین قیمت خرید و فروش کاهش پیدا میکند و معامله برای سرمایهگذاران روانتر میشود.
برای مثال، اگر بازارگردان سفارش خرید را در قیمت ۱,۰۰۰ تومان و سفارش فروش را در قیمت ۱,۰۱۰ تومان قرار دهد، فاصله مظنه کمتر از حالتی است که سفارش فروش در ۱,۰۵۰ تومان ثبت شده باشد.
حداقل سفارش انباشته
حداقل سفارش انباشته به حداقل حجمی از سفارش گفته میشود که بازارگردان باید در سمت خرید یا فروش نگهداری کند. این تعهد باعث میشود بازارگردان صرفاً سفارشهای کوچک و کماثر ثبت نکند، بلکه حجم مشخصی از نقدشوندگی را در تابلو فراهم کند.
حجم معاملات و تعهدات بازارگردان
در برخی نمادها، بازارگردان تعهد دارد حداقل حجم مشخصی از معاملات را در طول روز یا دوره تعیینشده پوشش دهد. این تعهدات با هدف افزایش عمق بازار و جلوگیری از خشک شدن معاملات طراحی میشود.
با این حال، تعهدات بازارگردان محدود است و نباید انتظار داشت که در تمام شرایط، هر میزان عرضه یا تقاضا را پاسخ دهد.
مزایا و محدودیتهای بازارگردانی
بازارگردانی مزایای زیادی برای بازار سرمایه دارد، اما مانند هر ابزار دیگری محدودیتهای خاص خود را نیز دارد.
مزایا برای سرمایهگذار خرد
بازارگردانی برای سرمایهگذار خرد چند مزیت مهم دارد. نخست اینکه امکان خرید و فروش دارایی را افزایش میدهد. دوم اینکه فاصله قیمت خرید و فروش را کاهش میدهد و هزینه معاملاتی را کمتر میکند. سوم اینکه در شرایط عادی، از شکلگیری صفهای سنگین و نوسانات غیرمنطقی میکاهد.
برای سرمایهگذاران خرد، وجود بازارگردان فعال میتواند نشانهای از نقدشوندگی بهتر نماد باشد؛ اما نباید آن را نشانه ارزندگی سهم دانست.
محدودیتها در بازارهای کمعمق یا پرهیجان
بازارگردانی در بازارهای کمعمق یا بسیار هیجانی با محدودیت روبهروست. اگر فشار فروش بسیار سنگین باشد، منابع بازارگردان ممکن است برای جذب کامل عرضه کافی نباشد. همچنین اگر اخبار منفی یا ریسکهای بنیادی جدی وجود داشته باشد، بازارگردان نمیتواند مانع افت قیمت شود.
از طرف دیگر، در شرایطی که تقاضای هیجانی بسیار بالاست، بازارگردان ممکن است نتواند بهتنهایی از تشکیل صف خرید جلوگیری کند. بنابراین بازارگردانی ابزار بهبود نقدشوندگی است، نه ابزار حذف کامل ریسک بازار.
چگونه اثر بازارگردان را در تابلو معاملات بررسی کنیم؟
سرمایهگذاران میتوانند با بررسی چند نشانه در تابلو معاملات، تا حدی کیفیت بازارگردانی یک نماد را ارزیابی کنند.
بررسی حجم معاملات و صفها
یکی از اولین مواردی که باید بررسی شود، حجم معاملات روزانه و وضعیت صف خرید و فروش است. اگر نمادی با وجود بازارگردان، دائماً صف فروش سنگین و معاملات بسیار کم دارد، ممکن است بازارگردانی آن اثرگذاری محدودی داشته باشد.
در مقابل، اگر در روزهای مختلف معاملات نماد روان انجام میشود و صفها سریعتر جمع میشوند، میتوان گفت نقدشوندگی نماد وضعیت مناسبتری دارد.
بررسی فاصله بهترین قیمت خرید و فروش
فاصله میان بهترین قیمت خرید و فروش یا همان شکاف قیمتی، معیار مهمی برای سنجش کیفیت معاملات است. هرچه این فاصله کمتر باشد، ورود و خروج سرمایهگذار با هزینه کمتری انجام میشود.
در نمادهایی که بازارگردان فعالتری دارند، معمولاً فاصله میان سفارشهای خرید و فروش کمتر است و سفارشها با عمق بیشتری در تابلو دیده میشوند.
توجه به رفتار قیمت و نقدشوندگی
برای ارزیابی عملکرد بازارگردان نباید فقط به یک روز معاملاتی توجه کرد. بهتر است رفتار نماد در چند روز یا چند هفته بررسی شود. حجم معاملات، تعداد روزهای صف خرید یا فروش، فاصله قیمت خرید و فروش و میزان نوسانات روزانه، همگی میتوانند تصویر بهتری از کیفیت نقدشوندگی ارائه دهند.
در صندوقهای ETF نیز باید اختلاف قیمت بازار با NAV بررسی شود. اگر این اختلاف بهصورت مداوم زیاد باشد، سرمایهگذار باید با احتیاط بیشتری تصمیمگیری کند.
جمعبندی
بازارگردانی در بورس یکی از ابزارهای مهم برای افزایش نقدشوندگی، کاهش صفهای خرید و فروش، کم کردن فاصله قیمت خرید و فروش و بهبود کیفیت معاملات است. بازارگردان با ثبت سفارش در سمت خرید و فروش، تلاش میکند تعادل نسبی میان عرضه و تقاضا ایجاد شود و سرمایهگذاران بتوانند راحتتر معامله کنند.
با این حال، بازارگردانی به معنای تضمین قیمت یا سودآوری نیست. بازارگردان نمیتواند ریسکهای بنیادی، شرایط منفی بازار یا هیجان شدید سرمایهگذاران را بهطور کامل حذف کند. بنابراین سرمایهگذار باید بازارگردانی را بهعنوان یکی از عوامل مؤثر بر نقدشوندگی بررسی کند، نه معیاری قطعی برای ارزشمند بودن یک سهم یا صندوق.
در سهام، بازارگردانی بیشتر به روانتر شدن معاملات و کاهش شکاف قیمتی کمک میکند. در صندوقهای ETF نیز نقش مهمی در کاهش فاصله قیمت بازار با NAV دارد. به همین دلیل، بررسی رفتار بازارگردان، حجم معاملات، صفها، فاصله قیمت خرید و فروش و اختلاف قیمت با NAV میتواند دید دقیقتری از کیفیت معاملات یک نماد به سرمایهگذار بدهد.
سؤالات متداول درباره بازارگردانی
آیا بازارگردان قیمت سهم را تضمین میکند؟
خیر. بازارگردان قیمت سهم را تضمین نمیکند. وظیفه اصلی بازارگردان افزایش نقدشوندگی، کاهش فاصله قیمت خرید و فروش و کمک به روانتر شدن معاملات است. قیمت سهم همچنان تحت تأثیر عوامل بنیادی، شرایط بازار، اخبار و رفتار عرضه و تقاضا قرار دارد.
آیا وجود بازارگردان به معنای ارزنده بودن سهم است؟
خیر. وجود بازارگردان به معنای ارزنده بودن سهم نیست. ممکن است یک سهم بازارگردان داشته باشد، اما از نظر بنیادی در وضعیت مناسبی نباشد. بازارگردان کیفیت معاملات را بهبود میدهد، اما ارزش ذاتی سهم را تعیین نمیکند.
بازارگردانی در بورس چه تفاوتی با دستکاری قیمت دارد؟
بازارگردانی فعالیتی قانونی، شفاف و در چارچوب مقررات بازار سرمایه است که با هدف افزایش نقدشوندگی و بهبود معاملات انجام میشود. اما دستکاری قیمت به معنای ایجاد قیمتهای مصنوعی، گمراه کردن سرمایهگذاران یا اثرگذاری غیرقانونی بر روند معاملات است.
تفاوت اصلی این دو در هدف، شفافیت و چارچوب اجرایی آنهاست. بازارگردانی واقعی باید به بهبود کارایی بازار کمک کند، نه اینکه قیمت را بهصورت غیرواقعی بالا یا پایین ببرد.